Wat Aristoteles ons nog steeds leert over een goed leven

Wat betekent het om goed te leven? Die vraag stelde Aristoteles zich al meer dan tweeduizend jaar geleden en zijn antwoorden klinken vandaag nog verrassend actueel. Hij zag geluk niet als toeval, maar als iets wat je kunt oefenen: een resultaat van gewoonte, deugd en vriendschap.  Zijn inzichten helpen ons om ook in de drukte van nu stil te staan bij wat echt waarde heeft.

Wie was Aristoteles?

Aristoteles werd rond 384 voor Christus geboren in het Oud-Griekse koninkrijk Macedonië, waar zijn vader hofarts was. Hij zou een van de invloedrijkste filosofen ooit worden, met bescheiden bijnamen als ‘de meester’ of gewoon ‘de filosoof’. Een van zijn grote taken was het onderwijzen van Alexander de Grote.
Aristoteles studeerde in Athene, werkte een aantal jaar met Plato en begon toen voor zichzelf. Hij richtte een centrum voor onderzoek en onderwijs op dat hij het Lyceum noemde, waar ons woord ‘lyceum’ vandaan komt. Hij liep graag rond terwijl hij lesgaf en zijn ideeën besprak, en zijn volgelingen werden de ‘peripatetici’ genoemd, de zwervers. Zijn vele boeken bestaan in feite uit colleges. Aristoteles was gefascineerd door hoe dingen in zijn werk gaan. Hoe ontwikkelt het embryo van een kip zich in het ei? Hoe plant de inktvis zich voort? Waarom groeit een plant op de ene plek wel goed en op de andere niet? En – de belangrijkste vraag van allemaal – wat maakt een mensenleven en de samenleving goed? Wat Aristoteles betrof draaide filosofie om praktische wijsheid. Hij hield zich onder andere bezig met de volgende filosofische vragen.

Wat maakt mensen gelukkig volgens Aristoteles?

In zijn boek Ethica Nicomachea of Nicomachistische ethiek – genoemd naar zijn zoon Nicomachus die het boek redigeerde, stelt Aristoteles zich tot doel vast te stellen welke factoren bepalen of mensen wel of niet een gelukkig leven leiden. Hij wijst erop dat gelukkige en succesvolle mensen allemaal bepaalde deugden bezitten, en dat we beter moeten worden in het bepalen welke deugden dit zijn, zodat we ze kunnen koesteren in onszelf en respecteren in anderen.

Aristoteles stelt ook vast dat elke deugd het midden houdt tussen twee gebreken. Een deugd ligt volgens Aristoteles op ‘de gulden middenweg’ tussen twee extremen van iemands karakter in. Ter illustratie: in het hoofdstuk met de prachtige titel ‘Deugden en gebreken bij het voeren van een gesprek’ in deel vier van de Ethica Nicomachea kijkt Aristoteles naar manieren waarop mensen beter wel of niet met elkaar kunnen praten, bijvoorbeeld door de clown uit te hangen, of grappig of lomp te zijn. Volgens Aristoteles was een van de belangrijkste ingrediënten van een gelukkig leven: weten hoe je een goed gesprek voert. Sommige mensen gaan de mist in omdat het hun aan een subtiel gevoel voor humor ontbreekt. Zo iemand is een droogstoppel: ‘Iemand die voor geen enkele vorm van sociale interactie geschikt is, omdat hij niets bijdraagt en zich door alles en iedereen beledigd voelt.’ Maar anderen gaan juist weer te ver in hun humor: ‘De lolbroek kan het niet nalaten een grapje te maken en spaart noch zichzelf, noch de ander, zolang men maar om hem moet lachen. Hij zegt dingen die een man met smaak nooit zou zeggen.’ Dus de deugdzame persoon is degene die in dit opzicht de gulden middenweg bewandelt en grappig is, maar tactvol.

Aristoteles geeft een fascinerend overzicht van eigenschappen en gedragingen, en stelt daarbij vast wat ten opzichte van bepaalde deugden ‘te weinig’, ‘te veel’ en ‘precies goed’ is. We kunnen ons gedrag op al deze gebieden niet zomaar veranderen, maar het is wel mogelijk om uiteindelijk een ander mens te worden. Morele goedheid, zegt Aristoteles, is het resultaat van gewoonte. En om ergens een gewoonte van te maken is tijd, oefening en aanmoediging nodig. Aristoteles dacht daarom dat mensen die het aan bepaalde deugden ontbreekt, pech hebben in plaats van dat ze slecht zijn. Zij hebben geen behoefte aan een preek of een gevangenisstraf, maar aan meer begeleiding en betere onderwijzers.

Waar zijn vrienden voor volgens Aristoteles?

In het achtste en negende boek van de Ethica Nicomachea beschrijft Aristoteles drie soorten vriendschap. De eerste vorm is de vriendschap die gesloten wordt als iemand op zoek is naar plezier. Zo iemand is vooral geïnteresseerd in zijn eigen vermaak en de kansen daarop op het moment waar die andere persoon voor zorgt. Dan zijn er vrienden die eigenlijk strategische kennissen zijn, mensen van wier gezelschap we alleen genieten als we er ons voordeel mee kunnen doen. En dan heb je de echte vriend. Niet iemand die precies is zoals jij, maar iemand die juist niet is zoals jij, maar van wie je net zoveel houdt als van jezelf. Het verdriet van een echte vriend is ook jouw verdriet. Hun plezier is jouw plezier. Je vriendschap met hem of haar maakt je kwetsbaarder in geval die persoon iets overkomt, maar je wordt er ook sterker van. Je wordt van de kleine cirkel van je eigen zorgen en gedachten bevrijd. Jouw leven is verbonden met dat van de ander en samen ben je beter, slimmer, veerkrachtiger en rechtvaardiger. Je deelt elkaars deugden en je gebreken vallen weg. Vriendschap leert ons hoe we zouden moeten zijn. Het is letterlijk het mooiste van het leven.

Hoe kunnen ideeën in een drukke wereld tot ons doordringen?

Zoals zoveel mensen was het Aristoteles opgevallen dat het beste argument niet altijd het debat wint of de steun van het publiek krijgt. Hij wilde weten waarom dat zo is en wat we eraan kunnen doen. Hij had ruim de gelegenheid om te observeren. In Athene werden veel beslissingen tijdens openbare bijeenkomsten genomen, vaak gehouden op de agora, het stadsplein. Daar streden sprekers om de publieke opinie. Aristoteles bracht de factoren waardoor groepen en individuen worden beïnvloed in kaart en constateerde dat men niet altijd logisch nadacht of de feiten van de zaak in overweging nam. Dat was frustrerend en veel serieuze mensen konden dit niet uitstaan. Ze vermeden daarom de markt en de openbare debatten. Aristoteles was echter ambitieus en vond de retoriek uit: de kunst van het overtuigen, opdat mensen het met je eens worden. Hij wilde serieuze wijze mensen met goede bedoelingen leren hoe je overtuigend kunt zijn, hoe je mensen kunt overreden die het niet met je eens zijn.

Aristoteles doet een aantal tijdloze aanbevelingen: je moet de angst van mensen wegnemen, je moet de emotionele kant van de zaak zien. Staat iemands eer op het spel? Voelt iemand zich in verlegenheid gebracht? Daar moet je dan omheen werken. Wat je zegt moet je grappig brengen, want mensen kunnen zich niet lang concentreren, en je moet misschien illustraties en voorbeelden gebruiken om je boodschap aanschouwelijk te maken.

Wij luisteren graag naar Aristoteles. Filosofie lijkt tegenwoordig niet zo’n praktische wetenschap, maar dat komt misschien doordat we de laatste tijd niet zoveel aandacht hebben geschonken aan Aristoteles. Aristoteles herinnert ons eraan dat een goed leven niet iets is wat we toevallig overkomt, maar iets wat we elke dag kunnen oefenen. In een wereld die draait op snelheid, meningen en prestaties, nodigt hij ons uit om te vertragen en opnieuw te leren wat het betekent om deugdzaam, aandachtig en vriendschappelijk te leven. Zijn filosofie is geen abstracte theorie, maar een gids voor het dagelijks bestaan.

*Deze tekst is een bewerking van een hoofdstuk uit Grote denkers, The School of Life, vertaling: Susan Ridder, illustrator: Stuart Patience (Amsterdam: Nijgh & Van Ditmar, 2016).