Laat je met aandacht afleiden

Afleiding is de vijand, hebben we geleerd, en focus de heilige graal. We worden productiever en gelukkiger als we bij de les blijven, onze impulsen beteugelen en elk moment efficiënt invullen. Het probleem met dit idee is niet alleen dat we iets onmenselijk van onszelf vragen en daarom vervolgens constant teleurgesteld in onszelf moeten zijn. Deze focus op doelgerichte focus zorgt er ook voor dat we vele prachtige zijweggetjes missen. De ene afleiding is namelijk de ander niet. Hoe leer je beter afgeleid te raken?

In de jaren veertig werkte Percy Spencer bij een defensiebedrijf in Amerika. Zijn taak was om de productie van radarmagnetrons effectiever te maken. Deze buizen die microgolven opwekten, werden gebruikt om objecten op afstand te detecteren. Op een dag merkte hij dat een chocoladereep in zijn zak was gesmolten terwijl hij bij zo’n buis stond. Hij pauzeerde even zijn werk om zijn aandacht volledig te richten op die chocoladereep. Hoe kon dit?

Hij checkte wat er zou gebeuren als hij maïskorrels voor de buizen hield (popcorn!) en als hij een ei ervoor hield (een rotzooi!). Hij concludeerde dat de microgolven niet alleen metalen objecten konden detecteren, maar ook watermoleculen in voedsel in beweging brachten, waardoor warmte ontstond. Zo kwam de uitvinding van de magnetron als keukenapparaat voort uit een kort moment van aandachtige afleiding en een kleverige broekzak.

En er zijn veel meer voorbeelden te vinden van uitvindingen en doorbraken die via zijpaden zijn ontstaan. Die het resultaat zijn van aandacht die even mocht afdwalen, door een appel die van de boom viel of schimmel op een bacteriekweek. De geest dwaalt namelijk niet alleen af omdat ze zwak is, maar ook omdat ze nieuwsgierig is. En nieuwsgierigheid is niet het tegenovergestelde van aandacht, maar een bron ervan.

Wie in een rechte lijn van A naar B loopt, weet al waar hij uit gaat komen. De mooiste ideeën ontstaan vaak juist wanneer we tijdelijk van ons pad raken: onder de douche, tijdens een doelloze wandeling, in een plotseling gesprek, in een gedachteloze blik uit het raam. In die momenten staat de geest niet onder spanning, maar is er ruimte voor openheid. Afleiding is dan geen vijand van aandacht, maar haar broertje: onvoorspelbaar en onstuimig, maar wezenlijk voor vernieuwing.

Met aandacht leven draait uiteindelijk niet om beheersing, maar om overgave. De Franse filosoof Simone Weil omschreef aandacht als ‘de puurste vorm van generositeit’. Het vraagt van je om je eigen oordeel tijdelijk op te schorten en iets of iemand werkelijk tot je te laten spreken. Aandachtig zijn betekent jezelf beschikbaar maken voor wat zich aandient. Zo laat je toe dat de wereld iets met je doet, dat je kunt worden veranderd.

Maar niet elke afleiding voedt. Er bestaat ook een vorm die je niet opent, maar verdooft, die geen nieuw inzicht brengt, maar je vooral weghaalt bij wat moeilijk, spannend of kwetsbaar is. Sommige afleidingen maken je ruimer, aandachtiger, nieuwsgieriger. Ze brengen je bij vragen die je zonder die omweg nooit had gesteld. Sommige helpen je ook ontspanning of plezier te vinden. Maar andere maken je leger, opgejaagd of moe.

De kunst is daarom niet om afleiding uit te bannen, maar om haar te leren onderscheiden. Met welke afleiding ga je mee? Wanneer voel je dat een omweg je iets brengt en wanneer merk je dat je vooral probeert te ontsnappen? De eerste stap is om jezelf af en toe de vraag te stellen: waarom ga ik mee met deze afleiding? En vervolgens met mildheid een antwoord te zoeken, zodat je met volle overgave een zijpad kunt inslaan, of juist niet.

Niet elke afleiding verdient je overgave. Maar zonder afleidingen zou er weinig te ontdekken zijn.