Mizah Duygusu

 

Mizah duygusunun ilişkiler için çok önemli olduğunu içgüdüsel olarak biliriz. Ancak bunun nedenleri biraz muğlaktır.

Bu, sırf eğlenmek isteğinden ibaret değildir, televizyonda zaten yeterince komedyen vardır. Yalnızca rahatlama arayışı da değildir. Bir dram yaratmadan, komedinin bize armağanı olan diplomatik türden özel bir bağışıklıkla eleştirilmenin ve birbirimizin en delirtici yönleri ile kızdırılmanın bir yolunu bulmak isteriz. Sevdiğimiz ve buna rağmen birlikte yaşamakta çok zorlandığımız partnerimizin kişiliğinin rahatsız edici yönlerini anlamasına ihtiyaç duyar ve belki de onları düzeltmesini isteriz.

 mizah 3

Komik insanları yalnızca şanslı olarak görme, komikliklerini içlerinde var olan, doğuştan gelen bir armağan olarak yorumlama eğilimimiz vardır. Oysa hakikatte komik olmak bir beceri, arkasında yatan çok sayıda temel hamlenin olduğu öğretilebilir bir yetenektir.

1. Abartıyı Abartmak: İyi Niyetli Karikatür

Birinin çok yakınında vakit geçirmek eninde sonunda normallikten ya da dengeden sapmalar yaşamamıza sebep olur. Partnerlerimiz, tıpkı bizim de gibi, her zaman bazı alanlarda biraz delidir. Annesine belirli saat aralıklarıyla telefon ettiği, mutfağı sanki orada bir ameliyat gerçekleşmiş gibi temizlediği, en özel buluşmalara arkadaşlarını davet etmek gibi yaralayıcı bir eğilim gösterdiği ya da havaalanına altı saat önceden gittiği ortaya çıkabilir.

Bir şey söylemeye ihtiyaç duyarız ama bunu fazla doğrudan ve ciddi bir ses tonuyla yapmak acı verici ölçüde verimsiz olabilir. Genellikle, partnerimiz çabucak kendisine saldırıldığını hisseder ve anlamayı reddeder.

 mizah2

İşte burada mizahın bir türü devreye girer. Abartıyı abartmak, karşımızdaki kişiyi, rahatsız etmeden ya da savunmaya geçmesine sebep olmadan eleştirebilmenin bir aracıdır. Üstelik meydana getirdiğimiz kahkaha yalnızca onu eğlendirdiğimizin bir işareti değil aynı zamanda eleştiriyi kabul ettiğinin ve iyileştirmeye çaba göstereceğinin de bir kanıtıdır.

İnsanları rahatsız edici kılan, orantıyı kaçırmış olmaları ama bu onlara makul biçimlerde açıklandığında kabul etmemeye yatkın olmalarıdır. Bir şaka yaratma sanatı bu yüzden ötekinin sorunlu bir biçimde orantısız olan yönünü çok daha fazla, neredeyse mübalağalı bir abartıya konu etmeyi gerektirir – böylece genellikle dengelerini kaybettiklerinin farkında vararak şaşırmaya zorlanırken aynı zamanda da elbette o kadar da kötü olmadıklarına dair rahatlatılmış olurlar.

 mizah 4

Diyelim ki partneriniz karamsar ve dalgın; son derece karamsar tepkiler vermeyi ve umutsuz değerlendirmeler yapmayı alışkanlık haline getirdi. Bu eğilimin beğenilen ama abartılı bir numunesini aramamız gerekir. Örneğin, Shakespeare’in Hamlet’i, bu partnere takmak için iyi bir isim olabilir: ev işlerinin, mutfağın ya da akşam yemeğinin Hamlet’i. ‘Hamlet’ isminin takılması bir hakaret değildir. Hatta komik bir iltifata daha çok benzer. Ne de olsa, Hamlet, Batı edebiyatının en ilginç ve en melankolik karakterlerinden biri olarak kabul edilir. İsim bir eksikliği vurgular ancak kişinin Hamlet’e benzediğinin söylenmesi, kişinin ‘lanet bir ergen gibi’ davrandığının söylenmesinden çok daha katlanılabilir bir durumdur.

Şakayla karışık abartı, bir başarısızlığın hoş bir yönüne değinerek zor bir gerçeği ötekinin özsaygısında tahrip edici bir delik açmadan aktarabilmemize olanak tanır.

 mizah 5

Mutfaktaki kirleri görüp çılgına dönen bir partnere teatral bir şekilde konunun ağırlığını abartarak şöyle yanıt vermeyi hayal edebiliriz: ‘Haydi lavabodaki ekmek kırıntıları üzerinde intihara teşebbüs edelim: haklısın, hayat artık bu şekilde yaşanamaz; bir koşu nöbetçi eczaneye gidip bir şişe uyku hapı alırız ya da ekmek bıçağıyla bileklerimizi kesiveririz. Artık bu dağınık ve pis dünya için endişelenmemize gerek kalmaz.’ Kişinin konuşma sırasında neşeli ve rahat olması, dudağında muzip bir kıvrılmayla teknik detayları açıklaması gerekir. Komedyenlerin de bildiği gibi, doz çok önemlidir.

Aynı temel abartı hamlesi, kendi aşırılıkları için özür dileyen kişi için de sahneye gelir. Eğer havaalanına çok erken gitmeye önem veriyorsak kendimizden havaalanlarının Eisenhower’ı olarak söz edebiliriz, Amerikalı generalin Normandiya çıkarması öncesi (Churchill’i çileden çıkararak) ısrarla sürdürdüğü bitmek bilmez geliştirmeler ve ayrıntılı planlara gönderme yaparak. Karşıtlık bizim faydamızadır: bir taksiyi sekiz ay öncesinden çağırmayı önermeyiz. Yine de, partnerimize, onun için son derece güven verici olacak bir biçimde anormalliklerimizi kabul ettiğimizi söylemiş oluruz.

 mizah 6

Komik hamle, normdan böyle açıkça absürt oranlara sapmayı, yani bizim ya da partnerimizin bile her zaman oldukları gibi görebildiğimiz şeyleri, aşırı tepkileri ortadan kaldırmak içindir. Komedi bize birinin aşırı tepki verdiğini görmesinin sağlamak için olgun ve makul görünmek gerekmediğini öğretir. Asıl olması gereken, aşırı tepki dış hatlarıyla son derece bariz ve açık hale gelip bizi kahkahalara boğana dek onu şişirmeye devam etmektir. Abartı mizahı yoluyla eleştirmeyi öğrenmiş oluruz ve sevgilimizin kusurlarımızı şakaya çevirmesine izin verdiğimizde ilişkilerimiz çok daha güvenli olur.

Oscar Wilde’ın da dediği gibi: “İnsanlara gerçeği söylemek istiyorsanız, onları güldürün, aksi halde sizi öldürürler.”

2. Bahsedilemez Olandan Bahsetmek: Kara Mizah

İlişkilerdeki pek çok şey bahsedemeyeceğimiz kadar üzücü gelebilir: bu yıl yalnızca iki kez seks yapmış olmamız (galiba Temmuzdaydı); birimizin zaman zaman iktidarsızlık yaşaması; birimiz çok sinirliyken diğerimizin çok fazla surat asması; birimizin diğerini çok fazla porno izlerken yakalaması…

En normal tepki konunun etrafından dolanmak için hiçbir şey söylememektir. Bir hakikati kimse dile getirmezse kendiliğinden kaybolacağına dair pasif, faydasız bir batıl inancımız olabilir. Oysa üzüntüden söz etmemek de onun üzerimizde yıpratıcı bir zafer kazanmasına izin verir. Tabularla kuşatılmaya başlarız; kederlerimiz konusunda ağır bir ürkeklikle boğuluruz.

 mizah 7

Kara mizah stratejisi farklıdır; faydalı ve gösterişli bir biçimde cüretkardır. Gaddarlıktan ısrarla bahsederek iğneleyici, sek yorumlarla onun üzerinde hüküm kurar. Orta Çağ’da idam sehpasındaki insanların kalabalığa dönüp içinde bulundukları durumla ilgili bir şaka yapmaları geleneği vardı. Freud gün doğumunda asılacak olan bir adamın şöyle söylediğini anlatır, ‘Eh, güne kesinlikle güzel bir başlangıç yaptık.’ Fransız devriminde bir aristokrat, (o yıllarda yepyeni, son teknoloji bir öldürme aracı olan) giyotine çıkarılmak üzereyken yukarı, aletin karmaşık işleyişine bakarak şöyle sorar, ‘Bunun güvenli olduğundan emin misiniz?’

Kara mizah çıplak gerçeğin gözlerinin içine bakmaktan çekinmez. Gerçeğe yan bakışlar atarak endişelenmektense, kara mizah yapan kişi gerçeğin kendisini susturamayacağı konusunda ısrar eder; kollarını sıvar ve gerçeği elleriyle yakalar. Bu durumda kahkahamız, en utanç verici sırlarımızın ve korkularımızın böyle güven verici, kendinden emin bir soğukkanlılıkla ele alındığına tanık olmanın verdiği değerbilir rahatlıktan kaynaklanır.

 mizah 8

Bir kadın, birlikte olduğu erkeğin tekrar eden iktidarsızlık sorununa şöyle yanıt verebilir: ‘Bu kesinlikle kondoma vereceğimiz paradan tasarruf etmemizi sağlayacak.’

Ya da en romantik anlarda hararetli tartışmalara girme geçmişi olan bir çiftin üyelerinden biri, güzel bir restoranda oturduklarında şöyle sorabilir: ‘Ne düşünüyorsun, tartışmaya sipariş verdikten önce mi sonra mı başlayalım?’

 mizah 9

Eşinin porno izleme alışkanlığı olan bir kadın bir iş gezisinden önce bilgisayarı işaret ederek eşine şöyle söyleyebilir ‘Eve getirmeden önce iyice sildiğinden emin ol. Singapur’da güzel el-bezleri vardır.’

Kara Mizah ders verme ya da ciddiyetle şikayet etme içgüdüsüne karşı koyar. Partnerimize, onun bazı sorunlarının tümüyle farkında olduğumuzu söyler ama onlara katlanma gücüne sahip olduğumuzu hissettirir. Korktuğumuz bir şeyden söz ederken onun altında ezilmeme kapasitemizi de destekler.

 mizah 10

Kara Mizah sergilemek için müthiş komedyenler olmamıza gerek yoktur. Teknik basit bir örüntü izler. Doğrudan ilişkimizin en üzücü, en konuşulmayan yönlerini seçerek onların karşısında tamamen kararlı bir şekilde durmamız ama sonra, ders verme, öfkelenme ya da iğneleyici olma içgüdülerimizden kaçınarak onlara ölçülü, neşeli, telaşsız, bir yanıt vermemiz gerekir. Partnerinin bir ilişkisi olduğu gerçeğiyle karşı karşıya iken, Kara Mizah kullanan biri şöyle diyebilir: ‘Umarım karının seni anlamadığını söylemeyi unutmamışsındır.’ Eşinin can sıkıcı ölçüde yakın olduğu oldukça sorunlu bir kayınvalideyi görmesi gereken bir eş, buna şöyle yanıt verebilir: ‘Hükümetin anne ve kızların birbirleriyle evlenmesine izin vermemeleri çok üzücü; çünkü bu her şeyi çok daha basit hale getirirdi…’

Erkek Amerikan Su Yılanı (Anguilla rostrata) yirmi beş yıla kadar çıkabilen hayatının neredeyse tüm ünü hiçbir erotik etkinlik gerçekleştirmeden geçirir. Ancak çok yaşlandığında ve ölmek üzere olduğunda orta-Atlantik’teki üreme alanlarında gider ve nihayet cinsel ilişkiye girebilir. Yatakta yan yana gazete okuyarak geçen bir akşamın daha sonunda bir erkek, eşine ‘Bizim yanımızda Anguilla rostrata Don Juan gibi görünüyor’ diyebilir, eşi ona gülümser ve ikisi de şehvetsiz bir evliliğin üzüntüsüyle kahrolmama girişimini takdir ederler.

mizah 11 

Kara mizah en berbat gerçekleri ortak bir sohbet alanına taşır. Aksi halde doğrudan söyleyemeyeceğimiz şeyler üzerinde şaka yapmamıza olanak tanır. Özünde bir cömertlik göstergesi, bizi sessizlikten yok olmaktan kurtaracak bir armağandır.

3. Deliliği Güvenle Paylaşmak: Pis Mizah

Pis bir şaka toplumun (genellikle son derece makul ve gerekçeli olan) düzgün düşünme ve davranma standartlarına kasıtlı olarak karşı çıkandır. Finans uzmanı James Goldsmith bir keresinde şöyle demişti ‘bir adam metresiyle evlendiğinde, bir pozisyon açığı yaratır.’ Bu zekice bir ifade ama kasıtlı olarak aşk ve sadakat fikirlerine karşı çıkıyor. Libidonun ahlak konusunda çok fazla dikkat etmemesi gerektiği fikriyle gösteriş yapar.  

Veya varlıklı dostlar tarafından verilmiş bir akşam yemeğine geç gelen ünlü bir İngiliz ekonomistin hikayesi vardır. Çeşitli bireylerin sahip oldukları para miktarına dair bir tartışmanın ortasındadırlar. Ekonomist oturduğunda şöyle söylediklerini duyar: ‘falancalarda dört tane var; ama filancaların dokuz tane; öbürlerininse 11 tane kadar var.’ Karşılaştırmanın temelinden emin olmayan ekonomist insanların kaç milyon değerinde olduğunu tartışıp tartışmadıklarını sorar. Bu noktada ev sahibi ona sönen bir gülümsemeyle bakar ve şöyle der: ‘sevgili dostum, biz zengin insanlardan söz ediyoruz.’ Masa etrafında 18 milyon sterlin değerinde birinin zenginlikle uzaktan yakından ilgisi olmayacağı fikrinin kısmen pis bir yönü vardır.

 mizah 12

Katı bir şekilde konuşursak bu tür ifadeleri eğlendirici değil saldırgan bulmamız gerekir. Ancak onları gizliden gizliye komik buluyorsak bunun nedeni zihnimizin kabahatli tutumları sessizce beğenen bir yönüne dokunmasıdır. Arkadaşlarımıza metresimiz olmasını ya da müthiş bir servet sahibi olmayı gizliden gizliye istediğimizi duyurmak gibi bir niyetimiz olmayabilir, üstelik bunların hayatımızı yürütmek için hiç de makul tutumlar olmadığını biliriz. Kendimizi sansürleriz ama zaman zaman kim olduğumuza dair bu güçlü detay varlığını hissettirir. (Pis bir şakaya gülmekle ilgili temel bir gerçek de onun kesinlikle ona göre yaşayacağınız, onu gerçekleştirmeye çalışacağınız ya da hayatı şakada söz edildiği şekilde gördüğünüz anlamına gelmemesidir.)

Hepimizin kaçınılmaz olarak şu ya da bu yönde biraz deli olduğumuz bir gerçektir: kendi hatalarımız sebebiyle değil; yalnızca gelişimimizdeki gerilimler neredeyse kesin olarak bizi tuhaf bir noktaya sürüklemiştir. Bunu neredeyse her zaman saklı tutmak konusunda uzman olabiliriz. Fakat bizi çok yakından tanıyan biri, partnerimiz eninde sonunda ruhlarımızın en rahatsız dengesiz yanlarıyla karşılaşır (ya da biz onunkiyle). Üstelik konu büyük ölçüde bizim buna nasıl tepki verdiğimizle ilgilidir. Şaşırabilir ve hayal kırıklığına uğrayabiliriz. Ya da kendimiz de kimi açılardan ya da belki de aynı açıdan biraz deli olduğumuzu kabul edebiliriz.

 mizah 13

Çiftin özelinde, ‘pis’ şaka, yani kendilerinin daha iyi, daha olgun, daha makul yanlarına karşı çıkan şaka, gerçek kişiliklerinin en sansürlenmiş, en imkansız ve en kınanan yönlerini hafifçe ortaya koyar. Aksi halde benliğimizin çok yalnız olan unsurlarına bir miktar ruhsal alan tanır. İnsanın daha deli yanlarının nazik ve komik bir biçimde kabul edilmesi çok güzeldir ve sevginin gerçek bir göstergesi gibi hissettirir. Bu yönlerimizi takdir etmeyiz ya da bunlarla gururlanmayız ama bazen gerçekte olduğumuz gibi tuhaf insanlar olarak tanımayı ve sevilmeyi isteriz.

‘Pis’ şakalar yalnızca bu alanın varlığını mahcup bir şekilde kabul etmekle kalmaz, onu kısa süreliğine bariz ve hatta bayağı bir şekilde, yani savunmaya ihtiyaç duymadan sunar.   

 mizah 14

‘Elbette bir elçi olmak güzel olsa da çok fazla para kazandırmaz; tabi rüşvet konusunda iyi değilseniz.’ (perde arkasındaki işler konusundaki fantezileri paylaşmak için, çünkü kimse gerçekten böyle bir şeyi yapmaz)

‘Garsona sorabilir miyiz kabak yerine oral seks verebilir mi diye?’ (asla garsonu baştan çıkarmaya çalışmayacak ama bu düşünce içini gıdıklayacak bir partnere).

 izah 14

‘Falancayı (iş yerindeki can sıkıcı biri) oradan kaldırabiliriz ama maalesef bu günlerde kiralık katiller çok tutuyor’ (partner bu tip bir öneriyi uzaktan yakından ciddiye almayacak ama bu fikri bir şaka olarak ortaya atmanız hoşuna gidecekse.)

Pis şaka kültürel değerler hiyerarşimizde çok aşağıda görülür ama kökünde çok önemli bir fikir yatar. Bu fikir şudur: senin (ve bazen bizim) bu yönünün varlığını ondan korkmadan kabul edebilirim. Korkmamamın sebebi kontrolün sende ve bende olmasıdır. Hayır, aslında garsonu baştan çıkarmaya çalışmayacaksın ya da kara borsaya yeterince erişim sağlamadığı için bir elçilik memurunu ortadan kaldırmak için cinayete teşebbüs etmeyeceksin. Elbette gerçekte bunlardan hiçbirini yapmazsın ki ben de bu yüzden güvenle ve sevgiyle zihninde bunların bir miktar cazibesine kapılan yönü takdir edebiliyorum. Bunun bir şaka olması da özellikle, bir eylem planı olmamasından kaynaklanıyor. Pis şakalar yapma becerisi bir sağlık belirtisidir. Ayrıca alışık olmadığımız ama son derece sağlam bir sevgi göstergesidir. Çünkü senin bu tuhaf yönünün benim için bir sorun olmadığını anlatır – bunlara rağmen seninle birlikte olabilirim ve seni sevebilirim ve arkadaşın olabilirim. Bu da bir insanın bize söyleyebileceği muhtemelen en güzel şeylerden biridir.

Sonuç

Şakalar ve komik kavrayışlar bir ilişkinin temel gerilimlerini sihirli bir şekilde çözmez. Ancak onları çok daha az baskıcı hale getirebilirler. Sıklıkla, aşkta yüzleştiğimiz farklılıklar umutsuzluk ve katıksız neşe arasında değil, zorluğun başa çıkılabilir ve başa çıkılamaz düzeyleri arasındadır ya da (metaforik bir ifadeyle) fırtınaya göğüs geren bir gemi ile kayalara sürüklenen bir gemi arasında.

mizah 15 

Hayatlarımız kısmen kusurlu olan şeyler ile tümüyle berbat şeyler arasında geçip gider. En iyi ihtimalle, partnerimizi bir budala olarak görmektense bunun çok daha katlanılabilir bir alternatifi olarak, sevilebilir bir budala olarak görmemize yardımcı olabilir. Mizah duygusu mükemmelliğe giden yol değildir; ancak bizim için en uygun olabilecek yeterince iyi bir ilişkiye giden uzun bir yoldur.  

 

 

Recent entries