Zien en gezien worden

Door Remko van Broekhoven

“Het werd mij verteld door Rosa María Mateo, een van de meest populaire figuren van de Spaanse televisie. Een vrouw had haar vanuit een of ander onbekend dorp een brief geschreven, waarin zij haar vroeg haar alsjeblieft de waarheid te zeggen: ‘Wanneer ik naar u kijk, kijkt u dan naar mij?’ Rosa María vertelde het mij en zei dat ze niet wist wat ze moest antwoorden.”

Deze anekdote tekent de Uruguayaanse schrijver Eduardo Galeano op in zijn Boek der omhelzingen. Je kan er minstens twee dingen in lezen: ten eerste de kloof tussen mensen die onbekend blijven en mensen die letterlijk en figuurlijk ‘in beeld’ zijn. Maar ook hoe sterk onze behoefte is om ons gezien te voelen. Zo sterk dat we tot een op het eerste gezicht irreële, maar bij nader inzien filosofisch uitdagende vraag komen: Wanneer ik naar u kijk, kijkt u dan naar mij?

Natuurlijk is je gezien voelen niet altijd een genot. Maar weinigen hebben de behoefte om bekeken te worden wanneer ze op het toilet zitten. Ook kennen we allemaal het ongemak dat je kan bekruipen wanneer je je bekeken voelt bij de kassa van de supermarkt of door een vol terras. Maar het gevoel dat je gezien wordt in de zin dat je ertoe doet en – liever nog – dat je wordt gewaardeerd, is een universele menselijke behoefte. Het begint met het kind dat roept ‘Kijk papa, wat ik kan!’ (Mijn dochter voegde hier ooit tamelijk ontnuchterend voor mij aan toe: ‘Anders heb ik geen publiek.’) Het gaat verder, met de wens om op school ‘erbij te horen’, en op een positieve manier te worden opgemerkt. Met de professionele ambitie om mee te tellen en dat van anderen te horen. Met het politieke ideaal van democratie, dat ook een verlangen is om je als ‘volk’ gezien, gehoord en serieus genomen te weten. En, helemaal aan het einde van je leven, met de hartenwens dat je leven niet onopgemerkt is gebleven, niet door God en zeker niet door je geliefden.

Je kan stellen dat het wel goed zit met het ‘je gezien voelen’ in een democratische en welvarende samenleving als de Nederlandse. We hebben vaak werk en worden daar meestal redelijk voor betaald, hetgeen je kunt opvatten als blijk van waardering. Onze stem telt dankzij algemeen stemrecht, en via alle social media die tot onze beschikking staan. Toch zijn er ook signalen dat nogal wat mensen zich niet gezien en gehoord achten. Zo is de alom aanwezige woede en verbetenheid op Twitter en Facebook mogelijk een veeg teken: en wel dat mensen die niet veel meer macht voelen dan die over hun mobieltje of laptop, liever kwetsen en dreigen dan dat ze ongezien blijven. Zo is ook een deel van de steun voor Wilders, Brexit en Trump op te vatten als opgestoken middelvinger van wie het gevoel heeft dat zij er niet toe doet in de ogen van de ‘elite’.

Begin dit jaar publiceerde het Amerikaanse marketingbureau Edelman een alarmerend rapport. Na onderzoek onder 33.000 mensen in 28 landen, concludeerde Edelman dat wereldwijd sprake is van een vertrouwenscrisis. Vertrouwen – het gevoel dat anderen rekening met je houden en dat ze je zien op een manier die jou recht doet – is de voorbije zeventien jaar sterk afgenomen, of het nu is in regeringen, de zakenwereld, media of maatschappelijke organisaties.

Al dat wantrouwen in instituties die ons onvoldoende lijken te zien, is al een probleem op zichzelf. Dan helpt het in elk geval als we wel degelijk het gevoel houden dat andere ‘gewone’ mensen wel oog voor ons hebben. Denk aan de mensen direct om je heen of mensen verder van je weg, met dank aan de nieuwste technologie: iPhone, Skype of FaceTime. Maar in een samenleving vol technologische prikkels en stimulansen zien mensen elkaar paradoxaal genoeg vaak juist niet meer staan als ze vlakbij zijn, en zijn ze in zichzelf en hun apparaten verdiept wanneer ze reizen. Wanneer heb je tussen alle andere swipende treinpassagiers voor het laatst een gesprek met een wildvreemde gevoerd? Hoe vaak negeer je op je fiets iemand die voorrang heeft en bekijk je hem hoogstens als obstakel, verdiept als je was in je (kop)telefoontje of haastig op weg naar de volgende afspraak?

Dat is nog klein bier, kun je zeggen. Het maatschappelijke niet-gezien worden waar Edelman over spreekt, is dit niet. Edelman waarschuwt zelf voor ‘heftig populisme en nationalisme’. Meer in het algemeen geldt dat de democratie aan kracht zal verliezen zodra we niet alleen onze leiders en instituties gaan wantrouwen, maar ook onze medeburgers. Volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau valt het in Nederland met dat sociale wantrouwen nu nog wel mee: iets meer dan de helft van de Nederlanders heeft het gevoel dat andere mensen te vertrouwen zijn (wat internationaal gezien veel is).

Dat is goed nieuws, als je het geluk hebt in Nederland te wonen. Maar laat het er niet toe leiden dat we de oefening verwaarlozen van het échte zien. Wie zich niet gezien voelt en daar gefrustreerd door raakt, is geneigd tot agressie, in woord of daad. Dat kan ook naar binnen gerichte agressie zijn, een dag na dag geslikt gevoel van isolement en vervreemding waaruit geen weg mogelijk lijkt.

Hoe doe je dat: anderen zien en ook laten zien dat je ze ziet? Op de eerste plaats door zelf de begeerte te laten vallen om door zoveel mogelijk mensen in een gunstig licht gezien te worden, diezelfde drift die hele volksstammen social media opdrijft of ertoe verleidt aan tv-programma’s mee te doen die hun bestaansrecht ontlenen aan onbekende mensen die bekend willen worden of aan bekendere mensen die bekend hopen te blijven. Wie zich bevrijdt van de begeerte om gezien te worden, kijkt beter. Naar mensen met hele andere meningen die niettemin hele goede redenen voor die meningen kunnen hebben, en mogelijk ook overtuigende argumenten. Naar mensen die van veraf gemiddeld lijken, maar die van dichtbij - en met het nodige geduld bekeken - altijd bijzonder blijken. En als je luistert en ziet, laat dan ook merken dat je gehoord en begrepen hebt. Want, zoals een wijs man ooit zei: ‘Het werkelijke zien gebeurt niet met de ogen, maar met het hart.’

 

Dit is artikel is geschreven door Remko van Broekhoven. Remko is docent bij The School of Life Amsterdam en geeft onder meer de vakken Politieke Filosofie en Sociologie in de Jaaropleiding Grote Denkers

Recent entries